"हा इंडिया आहे" की "हे कर्नाटक आहे"? – बेंगळुरूतील भाषिक वाद आणि भारतीय भाषिक अस्मिता
एका
बँकेतील सामान्य संवादाने संपूर्ण देशात भाषिक अस्मितेचा वाद पुन्हा उफाळून
आला आहे. बेंगळुरूच्या सूर्यनगर
येथील स्टेट बँक ऑफ इंडिया
(SBI) शाखेतील एका ग्राहकाने बँक
व्यवस्थापक महिलेला कन्नड भाषेत संवाद साधण्याची विनंती केली, आणि त्या महिलेने
उत्तर दिलं – "हा इंडिया आहे, मी हिंदीतच बोलेन!"
ही प्रतिक्रिया केवळ एका बँक
कर्मचाऱ्याची नसून, भारतात वारंवार दिसणाऱ्या ‘हिंदी वर्चस्ववादाचा’ प्रतिनिधित्व करणारी आहे. आणि म्हणूनच
हा मुद्दा केवळ भाषेचा नसून,
तो राजकीय, सामाजिक आणि अस्मितात्मक दृष्टिकोनातून चिंतनाचा विषय आहे.
भारत
– भाषांचा महासागर, एकतेची खरी ओळख
भारत हा देश भाषिक विविधतेचा आदर्श आहे. संविधानात २२ अधिकृत भाषा आणि १९७ मान्यताप्राप्त मातृभाषा आहेत. हिंदी ही अधिकृत भाषा असली तरी ती "राष्ट्रभाषा" नाही. कर्नाटकासाठी जशी कन्नड भाषा, महाराष्ट्रासाठी मराठी, आणि तामिळनाडूसाठी तामिळ ही भाषा केवळ संवादाचे साधन नसून संस्कृती, अस्मिता आणि सामाजिक अस्तित्वाचे प्रतिनिधित्व करतात.
बेंगळुरूतील
प्रकार नेमका काय घडला?
व्हायरल
झालेल्या व्हिडिओनुसार, एका ग्राहकाने SBI व्यवस्थापक
महिलेने कन्नड बोलावी अशी विनंती केली.
त्यावर व्यवस्थापक म्हणाली, “हा इंडिया आहे. मी हिंदीतच बोलेन. मला कन्नड बोलायला येत नाही, मी जबरदस्ती कशी करू?”
या संवादामुळे बँकेत गोंधळ उडाला. व्हिडिओ सोशल मीडियावर तुफान
गाजला. विविध कन्नड संघटनांनी संतप्त प्रतिक्रिया दिल्या. कर्नाटकचे मुख्यमंत्री सिद्धरामय्या यांनी केंद्रीय अर्थमंत्र्यांकडे बँक कर्मचाऱ्यांना स्थानिक
भाषेतील संवादाबाबत मार्गदर्शन करण्याची मागणी केली. अखेर SBI ने संबंधित व्यवस्थापकाची
बदली केली.
भाषा:
संवाद का सत्तेचे हत्यार?
व्यवस्थापक
महिलेचा उद्देश द्वेषाचा नसावा, पण तिचा प्रत्युत्तरातून
हिंदीला ‘राष्ट्रीय भाषा’ मानणारा एक सत्ताकेंद्रित दृष्टिकोन स्पष्ट दिसतो.
अनेक
हिंदी भाषिक लोकांना वाटते की भारतात हिंदी
बोलणे हेच राष्ट्रभक्तीचे लक्षण
आहे. ही धारणा चुकीचीच
नाही का?
जर एखाद्या राज्यात स्थानिक नागरिकाला त्याच्या भाषेत सेवा मिळाली नाही,
तर तो स्वतःच्याच भूमीत
परका ठरत नाही का?
हिंदी
सक्तीविरुद्धचा महाराष्ट्र व इतर राज्यांचा सूर
सामाजिक
माध्यमांवरील संताप केवळ कर्नाटकापुरता मर्यादित
नव्हता. महाराष्ट्रातही अलीकडेच राज्य सरकारने इयत्ता पहिलीपासून हिंदी अनिवार्य करण्याचा निर्णय घेतल्याने राजकीय वातावरण तापले होते. शिवसेना, मनसे, काँग्रेस, राष्ट्रवादी – सर्वच पक्षांनी या निर्णयाचा विरोध केला.
प्रत्येक
राज्याची भाषा ही त्याची
शान आहे. केंद्र सरकार
किंवा राष्ट्रीय संस्थांनी जर हिंदीला अन्य
भाषांवर वरचढ मानण्याचा प्रयत्न
केला, तर ही सांस्कृतिक
गुलामी मानली जाईल.
कन्नड
भाषा – IT राजधानीतील संघर्ष
बेंगळुरू
ही देशातील सर्वात मोठ्या मल्टिनॅशनल कंपन्यांची कर्मभूमी आहे. येथे देशभरातून,
विशेषतः हिंदी भाषिक राज्यांतील कर्मचारी मोठ्या प्रमाणात येतात. अनेकजण स्थानिक भाषेबद्दल नासमज असतात. त्यातून ‘हे माझं क्षेत्र
आहे’ असा एक लक्ष्मणरेषा
ओलांडण्याचा प्रकार घडतो.
कन्नड
रक्षण वेदिके (KRV) आणि इतर संघटनांनी
गेल्या काही वर्षांत सार्वजनिक
पातळीवर कन्नड भाषा वापरण्याचा आग्रह
धरला आहे. यामागे एक
सांस्कृतिक अस्तित्व टिकवण्याची तळमळ आहे.
उद्योजकांची
प्रतिक्रिया – अस्वस्थतेची चाहूल?
या घटनेमुळे काही उद्योजक देखील
अस्वस्थ झाले. कौशिक मुखर्जी नावाच्या उद्योजकाने आपल्या स्टार्टअपचं मुख्यालय बेंगळुरूहून पुण्यात हलवण्याचा निर्णय घेतला. त्यांचं म्हणणं आहे की – “जर
भाषेचाच एवढा विरोध होणार असेल, तर उद्योगासाठी इथे वातावरण नाही.”
हे उदाहरण दाखवून देतं की, स्थानिक
अस्मिता आणि राष्ट्रीय एकात्मता यामध्ये संतुलन राखणं किती आवश्यक आहे.
उपसंहार:
संवाद हवा, पण सन्मानपूर्वक
"हा
इंडिया आहे, मी हिंदीत
बोलेन" हे वाक्य एका
भाषेचा गौरव नाही, तर
इतर भाषांचा अपमान आहे.
भारताच्या
एकतेचा पाया म्हणजे त्याची
भाषिक आणि सांस्कृतिक विविधता. जर आपण 'एक
राष्ट्र – अनेक भाषा' या
संकल्पनेचा आदर केला, तरच
आपली लोकशाही बळकट राहील.
सूचना
आणि शिफारसी
- सार्वजनिक सेवेत स्थानिक भाषेचं प्राधान्य द्यावं.
- प्रत्येक कर्मचाऱ्याला किमान स्थानिक भाषेतील मूलभूत संवाद कौशल्य असावं.
- स्थानीय भाषांना अस्मितेच्या स्तरावर नव्हे, तर व्यावसायिक गरज म्हणून स्वीकारावं.
- हिंदी सक्ती नव्हे, बहुभाषिक संवाद हे धोरण असावं.
शेवटी
एकच मुद्दा – सन्मानाने बोला
"हा
इंडिया आहे, मी हिंदीत
बोलेन" – हे वाक्य केवळ
दांडगी अज्ञानाची आणि भाषिक दडपशाहीची
निशाणी आहे.
भारत
म्हणजे फक्त हिंदी नव्हे
– भारत म्हणजे कन्नड, मराठी, तमिळ, तेलुगू, बांगला, उर्दू आणि अजून कित्येक
भाषा.
आपली एकता ही विविधतेतच
आहे. म्हणून, संवाद हवा – पण तो समजूतदारपणाचा
आणि सन्मानाचा.
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा