Daily Current Affairs 1 October 2025- चालू घडामोडी
आजच्या चालू घडामोडी मराठी – १ ऑक्टोबर २०२५: भारतातील नेतृत्व बदल, आंतरराष्ट्रीय जागरूकता दिवस, सृजन व साहित्य, आर्थिक सुधारणा, संरक्षण, तंत्रज्ञान नवसंधान, पर्यावरण, आरोग्य आणि विज्ञान या क्षेत्रातील घटनांचा अधिक विस्ताराने आढावा!
मागील महिन्यातील चालू घडामोडीवरील पोस्ट वाचण्यासाठी खालील लिंकवर क्लिक करा:2.ऑगस्ट २०२५ महिन्यातील घडामोडी
3.जुलै २०२५ महिन्यातील घडामोडी
4.जून २०२५ महिन्यातील घडामोडी
१. CISF आणि ITBP: नवीन DG नेमणूक
प्रतिमा स्रोत/ Image Credit: The Hindu – Photo Credit: Special arrangement
सविस्तर माहिती:
देशाच्या केंद्रीय सशस्त्र पोलीस दलांच्या नेतृत्वात महत्वाचा बदल झाला. ९३ बॅचचे वरिष्ठ IPS अधिकारी प्रवीर रंजन (AGMUT कॅडर) यांनी CISF चे महासंचालक म्हणून पदभार स्वीकारला आहे. याआधी त्यांनी CISFच्या विमानतळ सुरक्षा विभागात मोठ्या संवेदनशीलतेने काम केले होते. CISF भारतातील विमानतळ, पोर्ट्स, मेट्रो, PSU, अणुउद्योग, इ. महत्वाच्या राष्ट्रीय पायाभूत संरचना सुरक्षा करणारी संघटना आहे. आता रंजन यांच्या अनुभवामुळे airport security, metro management आणि न्यूक्लियर प्लांट सुरक्षा मोहिमांना गती मिळण्याची अपेक्षा.
तसेच, १९९३ बॅचचे आयपीएस अधिकारी प्रवीण कुमार हे ITBP (Indo-Tibetan Border Police) च्या DG च्या पदावर निवडले गेले. ITBP भारत-चीन सीमेच्या अत्यंत कठीण पर्वतीय प्रदेशांत सीमा सुरक्षा, mountain warfare training, हिमालयीन आपत्ती व्यवस्थापन, बचाव मोहीम यास जबाबदार आहे. कुमार यांच्या नेतृत्वाखाली सीमा सुरक्षेचा प्रबंध, जवानांची तयारी आणि पर्वतीय ऑपरेशन्स वाढू शकतात.
या नियुक्त्या राष्ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टिकोनातून फार महत्वाच्या आहेत – विशेषतः LACवरील कडेकोट संरक्षण आणि महत्वाच्या ट्रान्सपोर्ट हब/इंस्टॉलेशन्सवर वाढीव सतर्कता राखण्यासाठी सरकारने नव्या नेतृत्वाची निवड केली.
- CISF DG: Airport, Metro, PSU, Nuclear plant security असलेल्या भारतातील प्रमुख समुहा.
- ITBP DG: High-altitude border security, disaster response आणि पर्वतीय संचालनाचे प्रमुख.
- Leadership reshuffle in CAPFs for strategic national security needs.
- नूतन DG च्या नेतृत्वाखाली critical installations, LAC vigilance, infrastructure security अधिक मजबूत होण्याची अपेक्षा.
परीक्षा उपयोग:
केंद्रीय सुरक्षा, सीमा व्यवस्थापन, नेतृत्व बदल, CAPFs, ग्रंथ उद्योग
२. आंतरराष्ट्रीय वृद्ध व्यक्ती दिन २०२५: थीम, कार्यक्रम आणि बदल
प्रतिमा स्रोत / Image Credit: UNRCCA
सविस्तर माहिती:
संयुक्त राष्ट्र महासभाने १ ऑक्टोबर हा 'आंतरराष्ट्रीय वृद्ध व्यक्ती दिन' म्हणून जाहीर केलेला असून, २०२५ ची थीम "Empowering Older Persons for Lifelong Well-being" अशी आहे. वृद्धांच्या आरोग्य, अधिकार, सामाजिक सहभाग, आर्थिक कल्याण व पारिवारिक सहभागात वैविध्य आणण्यासाठी जागतिक कार्यक्रम घेतले जातात.
यंदा भारतासह १५०+ देशांनी या दिवसानिमित्त हेल्थ चेकअप शिबिरे, पोषक आहार, मानसिक आरोग्य सल्ला सत्र, पेंशन-स्वयंपूर्णता व डिजिटल साक्षरता कार्यशाळा घेतल्या. वृद्धांच्या सामाजिक सुरक्षितता वाढवण्यावर आणि stakeholder सह सहयोगाने दीर्घकालीन उपक्रम हाती घेतले आहेत.
संयुक्त राष्ट्रांची उपक्रमे WHO, HelpAge International अशा संस्थांसह विविध क्षेत्र जुळवतात; वृद्धांचे आर्थिक-आरोग्य विमा, शहरी-ग्रामीण वृद्धांसाठी मोफत सेवा, डिजिटल सहाय्य प्रोत्साहित करणे यावर भर दिला जात आहे.
- सामाजिक सुरक्षा, वृद्धांसाठी जागतिक नेटवर्क.
- हेल्थ मेळावे, वरिष्ठ नागरिक दिवस – जनजागृती.
- थीम: Lifelong well-being, empowerment, policy rights यांचा समावेश.
- Government & NGOs: आर्थिक, सामाजिक, कानूनी सहाय्याची अंमलबजावणी.
परीक्षा उपयोग:
सोशल जस्टिस, सार्वजनिक आरोग्य, वृद्ध कल्याण, जागतिक दिवस
३. Unmesha Festival 2025 – आंतरराष्ट्रीय साहित्य उत्सव
प्रतिमा स्रोत / Image Credit: GKToday
सविस्तर माहिती:
Unmesha Festival २०२५ हा Bhopal मध्ये साजरा झालेला, देश-परदेशातील ५००+ साहित्यिक, कवी, अनुवादक, लेखक, प्रकाशक, सांस्कृतिक संस्थांचा सहभाग असणारा आंतरराष्ट्रीय साहित्य महोत्सव होता. कार्यक्रमात भागीदारी भाषिक सत्रे, काव्य, कथा, वाचन, संवाद उपक्रम आणि युवांसाठी कार्यशाळा घेतल्या.
भारत सरकार, राज्य संस्थांनी आयोजन केले. देश-विदेशी साहित्यकारांचा संवाद, नवकथा, अनुवाद, विविध भाषेतील नव्या अभिव्यक्ती, वैश्विक व सामाजिक बदलांचा विचार करण्यात आला. नव्या युवा लेखकांसाठी mentorship programme, ई-साहित्य संपादन, डिजिटल सृजनावर विशेष चर्चासत्र.
- बहुभाषिक, बहुसांस्कृतिक संवाद.
- युवांसाठी नवसृजनाची प्रोत्साहन
- Digital publishing, ई-लिटरचरवर भर.
परीक्षा उपयोग:
साहित्य, संस्कृती, महिला-साहित्य, डिजिटल नवाचार
४. UPS vs NPS: पेंशन यंत्रणेत काय बदल?
सविस्तर माहिती:
केंद्र सरकारच्या कर्मचाऱ्यांसाठी पारंपरिक UPS (Unfunded Pension Scheme) आणि NPS (National Pension System) या पेंशन योजनेत २०२५ मध्ये महत्त्वाचे बदल झाले.
- NPS: कर्मचारी १०% आणि सरकार १४% शुल्क जमा करतात; रिटायर व नागरिकांना मार्केट आधारित रिटर्न.
- UPS: कर्मचारी निवृत्तीनंतर सरकारकडून पेन्शन; निधीची जबाबदारी सरकारवर.
- NPS मध्ये पारदर्शी, पोर्टेबल (खासगी/सरकारी बदल झाल्यास पास), त्वरित ऑनलाइन पेंशन ट्रान्सफर/फंड व्यवस्थापन, खात्रीशीर आर्थिक सुरक्षा मिळते.
- यंत्रणेत पारदर्शी व आर्थिकदृष्ट्या शाश्वतता आणण्याच्या उद्देशाने सुधारणा.
परीक्षा उपयोग:
पेन्शन रिफॉर्म, केंद्र शासन धोरण, आर्थिक सुरक्षितता
५. Indian Army: 199 वा गनर्स डे – आधुनिक आर्टिलरीचा गौरव
सविस्तर माहिती:
२८ सप्टेंबरला भारतीय सैन्याने दणक्यात १९९ वा गनर्स डे साजरा केला. हा दिवस तोफखाना तुकडीच्या शौर्य, समर्पण, ऐतिहासिक परंपरा आणि तंत्रज्ञानातील प्रगतीचे द्योतक म्हणून साजरा केला जातो. या वेळी नव्या यंत्रणा, जलद प्रतिसाद, के-९ वज्र, एम-७७, बोफोर्स अशा तंत्रसंपन्न तोफा आणि नवीन युद्धतंत्रांची प्रात्यक्षिके झाली.
सैन्यातील तुकड्यांना पुरस्कृत व प्रशिक्षण कार्यशाळा, आर्टिलरी दिवशी शौर्य कथांचे वाचन, आधुनिक युद्ध प्रणाली क्षेत्राचा आढावा.
- सैन्याचे परंपरागत, आधुनिक फायरपॉवरचे प्रदर्शन.
- सैन्य कुटुंबांचे सन्मान व शौर्य कथा.
- सीमा सुरक्षा व युद्धक्षमता वाढवणार.
परीक्षा उपयोग:
सैन्य, आर्टिलरी, तंत्रज्ञान, परंपरा
६. ऑक्टोबर २०२७ नंतर सर्व EV साठीध्वनी इशारे обяз्य
सविस्तर माहिती:
Road Transport Ministry ने १ ऑक्टोबर २०२७ पासून सर्व इलेक्ट्रिक वाहनांना Amenable Sound ईशारा सिस्टम (Acoustic Vehicle Alert System, AVAS) लागू करण्याचा आदेश दिला आहे. EV चालताना ध्वनी नसल्यामुळे पादचाऱ्यांसाठी अपघाताचा धोका असतो, म्हणून पायदळ/रस्त्यावर चालताना आवाज द्वारे अलर्ट देणं आवश्यक.
वाहन उत्पादक २०२७ नंतर EV मध्ये ही सोय बंधनकारक करतील; रोड सेफ्टीसाठी हे मोठे सकारात्मक पाऊल आहे. उत्पादन व बाजारात EV टेक्नॉलॉजी बदलांची प्रक्रिया, स्मार्ट वाहने व सुरक्षित रस्ते प्रणालीसाठी नियम.
- Road safety, पायदळाची सुरक्षा.
- दूरदर्शी तंत्रज्ञान; ऑटो सेक्टरला दिशा.
परीक्षा उपयोग:
EV, वाहतुकीचे नियम, रस्ते सुरक्षा, ऑटो टेक
७. RBI: गोल्ड उत्पादकांसाठी वर्किंग कॅपिटल लोन
सविस्तर माहिती:
RBI ने ज्वेलरी उत्पादक, हातगाडी व्यवसाय, एमएसएमई इ.साठी बँकांना गोल्ड (कच्चा माल) गहाण ठेवून वर्किंग कॅपिटल लोन देण्याची मुभा दिली आहे. बँकिंग सिस्टमनुसार आयात, निर्मिती, व्यापार प्रक्रियेला गती मिळेल.
- उद्योग, बिझनेस वाढीस मदत.
- राष्ट्रीय उत्पादन, नोकरीची संधी.
परीक्षा उपयोग:
RBI रिफॉर्म, वित्तीय धोरण, ज्वेलरी सेक्टर
८. RBI: २०२६ पासून डिजिटल पेमेंटसाठी २ फीचर ऑथेंटिकेशन
सविस्तर माहिती:
RBI ने एप्रिल २०२६ पासून सर्व डिजिटल पेमेंट्समध्ये (RTGS, IMPS, UPI, कार्ड वॉलेट, Internet Banking) २-factor प्रमाणीकरण (OTP, बायोमेट्रिक, FaceID) बंधनकारक केले आहे. ग्राहक सुरक्षितता, फसवणूक नियंत्रण, डेटा सुरक्षेसाठी कठोर उपाय.
- सर्व प्रकारचे डिजिटल व्यवहार सुरक्षित.
- सायबर धोका कमी, ग्राहकांचा विश्वास वाढवणे.
परीक्षा उपयोग:
डिजिटल आर्थिक सुरक्षा, सायबर नियम, फिनटेक
९. भारत-भूतान: प्रथम रेलवेजोड प्रकल्प – मैत्री आणि विकास
सविस्तर माहिती:
भारत आणि भूतानने प्रथम रेल्वे कनेक्टिव्हिटी प्रकल्प मंजूर केला आहे, सीमावर्ती जिल्ह्यांच्या आर्थिक, विविधता आणि पर्यटन वाढीसाठी मुल्यवान टप्पा. यात भारत-भूतान सीमांत क्षेत्रातील समाज, व्यापार व संपर्क साधनांची सुधारणा होईल. प्रकल्पामुळं पूर्वांचलात रेल्वे सेवेला गती मिळणार असून, दोन्ही देशाच्या आर्थिक सहकार्याची मैलाचा दगड.
- सीमावर्ती जिल्ह्यांच्या कनेक्टिव्हिटी व आर्थिक विकासास मदत.
- पर्यटन व व्यापारी विनिमयाचा मार्ग.
परीक्षा उपयोग:
आंतरराष्ट्रीय संबंध, पायाभूत सुविधा, भारत-भूतान मैत्री
१०. जागतिक हृदय दिन २०२५: जीवनशैली बदल, आरोग्याचा लाभ
सविस्तर माहिती:
२९ सप्टेंबरला जागतिक हृदय दिन "Small Lifestyle Changes, Big Health Benefits" या थीमसह साजरा झाला. WHO व राष्ट्रीय आरोग्य संस्थांनी हृदयविकार प्रतिबंध, आहार सुधारणा, व्यायाम, तंबाखू/अल्कोहोलपासून दूर राहण्याची, कमी तणावाची जीवनशैली नेतृत्व केली. देशभर आरोग्य शिबिर, जनजागृती कार्यक्रम आयोजिले.
कॉर्डिओवैस्क्युलर आरोग्य सुधारण्यासाठी 'Eat Smart, Move More, Stress Less' संदेश जनतेपर्यंत पोहोचवण्याचे उद्दिष्ट.
- आरोग्य शिबिर, मोफत तपासणी, स्वास्थ्य शिक्षण
- भारत व जगभर 'Heart for Every Heart' outreach.
परीक्षा उपयोग:
हृदयविकार प्रतिबंध, आरोग्य, जागतिक जनजागृती
११. दिल्ली पार्क्समध्ये ड्रॅगनफ्लाय increase – वेटलँड आरोग्याचे संकेत
सविस्तर माहिती:
Delhi Wetland Parks मध्ये ड्रॅगनफ्लाय संख्येत मोठी वाढ झाली, ह्या घटनेने 'wetland ecosystem' चा सुधारलेला आरोग्य स्थिती दर्शवतो. IIT दिल्ली/पर्यावरण संस्थांनी urban biodiversity monitoring केले; जलजीवन, वनस्पती व पाणथळ विविधता वाढली आहे. शहरी जैवविविधता, सेंद्रिय शुद्धता, पाणथळ आरोग्य अभ्यासासाठी हे महत्वाचे पर्यावरणीय संकेत.
- Wetland restore, जैवविविधता पाइपलाइन.
- IIT Delhi विविधतेची निगराणी.
- शहरातील पर्यावरण संतुलन.
परीक्षा उपयोग:
जैवविविधता, वेटलँड पुनर्स्थापना, पर्यावरण
१२. पीएम e-Drive Scheme: EV चार्जिंग इन्फ्रास्ट्रक्चरला गती
सविस्तर माहिती:
PM e-Drive Scheme पहल, विद्युत वाहन चार्जिंग इन्फ्रास्ट्रक्चर वाढवण्यात महत्त्वाची ठरली – शहरी व ग्रामीण दोन्ही भागात स्टेशन, subsidy policy, स्मार्ट चार्जिंग softwares, व ultra fast charging पॉइंट्स उपलबद्ध. EV वापर वाढीस, प्रदूषण कमी करण्यास व ग्रीन मोबिलिटी समाधानात scheme नवीन आयाम.
- EV स्टेशन – सार्वजनिक, प्रायवेट पार्टनरशिप.
- तेज चार्जिंग, स्वदेशी टेक.
- ग्राम-शहर दोन्ही क्षेत्र.
परीक्षा उपयोग:
EV, एनर्जी, स्मार्ट मोबिलिटी, ग्रीन धोरण
१३. पश्चिम घाटात लिझार्ड्सच्या नवनवीन प्रजाती शोध
सविस्तर माहिती:
Western Ghats मध्ये जीवशास्त्रज्ञांनी अनेक नव्या लिझार्ड्स प्रजाती शोधून biological diversity वाढवली आहे. शोधात विशेषक 'Calotes', 'Cnemaspis' समूहांच्या अनेक morphological features, habitat adaptations पाहिले. जैवविविधता संवर्धन व क्षेत्रातील संरक्षण मोहीमेस गती.
- जैवसंपत्ती, morphological diversity अभ्यास.
- राष्ट्रीय आणि स्थानिक संरक्षण योजना.
परीक्षा उपयोग:
भारत जैवविविधता, पश्चिम घाट, जीवशास्त्र
१४. Indian Navy Jal Prahar 2025 – संयुक्त amphibious युद्ध सराव
सविस्तर माहिती:
Indian Navy च्या Jal Prahar 2025 सह संयुक्त जल-दल युद्ध सराव पार पडला. Navy, Army, Air Force, Coast Guard चा समावेश; amphibious assault, beach landing, coastal defence, disaster management, joint force coordination यात प्रात्यक्षिके झाली. जल आणि भूदलांनी emergency आणि युद्ध परिस्थितीतील तयारी वाढवली.
- तीनही सेनादलांची एकत्रित प्रशिक्षण.
- Coastal rescue, amphibious warfare, operation planning.
परीक्षा उपयोग:
संरक्षण, युद्ध सराव, ऑपरेशनल तयारी, नौदल
१५. NASA-ISRO NISAR उपग्रह: पृथ्वीचे पहिले फोटो
सविस्तर माहिती:
NASA-ISRO चा संयुक्त Synthetic Aperture Radar (SAR) उपग्रह – NISAR ने पृथ्वीच्या पृष्ठभागाचे पहिले फोटो पाठवले. उपग्रहातून Himalayas, Amazon Rainforest, African Savannah अशा जगभरच्या परिसरांचे डेटा मिळतो; ग्लोबल मॉनिटरिंग, land deformation, natural disaster, वनक्षेत्र बदल, हिमनदी मॉनिटरिंग, climate science या क्षेत्रात अनूठ्या संशोधनाची दिशा मिळाली.
- NASA/ISRO international earth observation.
- जलवायू, वनक्षेत्र, भूकंप, हिमनदी डेटा.
- आंतरराष्ट्रीय संशोधन सहयोग.
परीक्षा उपयोग:
आवकाश संशोधन, भूगोल, विज्ञान, ISRO, NASA प्रकल्प
मागील महिन्यातील चालू घडामोडीवरील पोस्ट वाचण्यासाठी खालील लिंकवर क्लिक करा:
3.जुलै २०२५ महिन्यातील घडामोडी
4.जून २०२५ महिन्यातील घडामोडी
टिप्पण्या
टिप्पणी पोस्ट करा